在我国传统饮食文化中,一些中药材在民间往往作为食材广泛食用,官方称之为"按照传统既是食品又是中药材的物质",俗称"药食同源"物质。根据《中华人民共和国食品安全法》,生产经营的食品中不得添加药品,但可以添加这类物质。截至2024年8月国家卫生健康委、国家市场监督管理总局发布2024年第4号公告,我国正式纳入目录的食药物质已达106种。
下表按官方公布顺序,将四批次106种物质汇总为一张总表。名称、拉丁学名、科属与药用部位参照公告附件及《中华人民共和国药典》(2020年版)整理;如与官方公告原文不一致,以公告原文为准。
| 序号 | 名称 | 植物名/动物名 | 拉丁学名 | 所属科名 | 部位 | 批次与备注 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 丁香 | 丁香 | Eugenia caryophyllata | 桃金娘科 | 花蕾 | 2002年第1批 |
| 2 | 八角茴香 | 八角茴香 | Illicium verum | 木兰科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 3 | 刀豆 | 刀豆 | Canavalia gladiata | 豆科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 4 | 小茴香 | 茴香 | Foeniculum vulgare | 伞形科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 5 | 小蓟 | 刺儿菜 | Cirsium setosum | 菊科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 6 | 山药 | 薯蓣 | Dioscorea opposita | 薯蓣科 | 根茎 | 2002年第1批 |
| 7 | 山楂 | 山楂 | Crataegus pinnatifida | 蔷薇科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 8 | 马齿苋 | 马齿苋 | Portulaca oleracea | 马齿苋科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 9 | 乌梢蛇 | 乌梢蛇 | Zaocys dhumnades | 游蛇科 | 除去内脏的全体 | 2002年第1批 |
| 10 | 乌梅 | 梅 | Prunus mume | 蔷薇科 | 近成熟果实 | 2002年第1批 |
| 11 | 木瓜 | 皱皮木瓜 | Chaenomeles speciosa | 蔷薇科 | 近成熟果实 | 2002年第1批 |
| 12 | 火麻仁 | 大麻 | Cannabis sativa | 桑科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 13 | 代代花 | 代代花 | Citrus aurantium var. amara | 芸香科 | 花蕾 | 2002年第1批 |
| 14 | 玉竹 | 玉竹 | Polygonatum odoratum | 百合科 | 根茎 | 2002年第1批 |
| 15 | 甘草 | 甘草 | Glycyrrhiza uralensis | 豆科 | 根和根茎 | 2002年第1批 |
| 16 | 白芷 | 白芷 | Angelica dahurica | 伞形科 | 根 | 2002年第1批 |
| 17 | 白果 | 银杏 | Ginkgo biloba | 银杏科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 18 | 白扁豆 | 扁豆 | Dolichos lablab | 豆科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 19 | 白扁豆花 | 扁豆 | Dolichos lablab | 豆科 | 花 | 2002年第1批 |
| 20 | 龙眼肉(桂圆) | 龙眼 | Dimocarpus longan | 无患子科 | 假种皮 | 2002年第1批 |
| 21 | 决明子 | 决明(小决明) | Cassia obtusifolia(C. tora) | 豆科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 22 | 百合 | 百合 | Lilium brownii var. viridulum | 百合科 | 肉质鳞叶 | 2002年第1批 |
| 23 | 肉豆蔻 | 肉豆蔻 | Myristica fragrans | 肉豆蔻科 | 种仁 | 2002年第1批 |
| 24 | 肉桂 | 肉桂 | Cinnamomum cassia | 樟科 | 树皮 | 2002年第1批 |
| 25 | 余甘子 | 余甘子 | Phyllanthus emblica | 大戟科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 26 | 佛手 | 佛手 | Citrus medica var. sarcodactylis | 芸香科 | 果实 | 2002年第1批 |
| 27 | 杏仁(甜、苦) | 杏(山杏) | Prunus armeniaca | 蔷薇科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 28 | 沙棘 | 沙棘 | Hippophae rhamnoides | 胡颓子科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 29 | 牡蛎 | 长牡蛎等 | Ostrea gigas | 牡蛎科 | 贝壳 | 2002年第1批 |
| 30 | 芡实 | 芡 | Euryale ferox | 睡莲科 | 成熟种仁 | 2002年第1批 |
| 31 | 花椒 | 花椒 | Zanthoxylum bungeanum | 芸香科 | 成熟果皮 | 2002年第1批 |
| 32 | 赤小豆 | 赤小豆(赤豆) | Vigna umbellata(V. angularis) | 豆科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 33 | 阿胶 | 驴 | Equus asinus | 马科 | 干燥皮或鲜皮经煎煮浓缩制成的固体胶 | 2002年第1批 |
| 34 | 鸡内金 | 家鸡 | Gallus gallus domesticus | 雉科 | 沙囊内壁 | 2002年第1批 |
| 35 | 麦芽 | 大麦 | Hordeum vulgare | 禾本科 | 发芽颖果 | 2002年第1批 |
| 36 | 昆布 | 海带(昆布) | Laminaria japonica(Ecklonia kurome) | 海带科(翅藻科) | 叶状体 | 2002年第1批 |
| 37 | 枣(大枣、酸枣、黑枣) | 枣 | Ziziphus jujuba | 鼠李科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 38 | 罗汉果 | 罗汉果 | Siraitia grosvenorii | 葫芦科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 39 | 郁李仁 | 郁李(长柄扁桃) | Prunus japonica | 蔷薇科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 40 | 金银花 | 忍冬 | Lonicera japonica | 忍冬科 | 花蕾或带初开的花 | 2002年第1批 |
| 41 | 青果 | 橄榄 | Canarium album | 橄榄科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 42 | 鱼腥草 | 蕺菜 | Houttuynia cordata | 三白草科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 43 | 姜(生姜、干姜) | 姜 | Zingiber officinale | 姜科 | 根茎 | 2002年第1批 |
| 44 | 枳椇子 | 北枳椇 | Hovenia dulcis | 鼠李科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 45 | 枸杞子 | 枸杞(宁夏枸杞) | Lycium chinense(L. barbarum) | 茄科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 46 | 栀子 | 栀子 | Gardenia jasminoides | 茜草科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 47 | 砂仁 | 阳春砂(绿壳砂、海南砂) | Amomum villosum | 姜科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 48 | 胖大海 | 胖大海 | Scaphium scaphigerum | 梧桐科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 49 | 茯苓 | 茯苓 | Poria cocos | 多孔菌科 | 干燥菌核 | 2002年第1批 |
| 50 | 香橼 | 枸橼(香圆) | Citrus medica | 芸香科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 51 | 香薷 | 石香薷(江香薷) | Elsholtzia ciliata | 唇形科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 52 | 桃仁 | 桃(山桃) | Prunus persica | 蔷薇科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 53 | 桑叶 | 桑 | Morus alba | 桑科 | 叶 | 2002年第1批 |
| 54 | 桑椹 | 桑 | Morus alba | 桑科 | 果穗 | 2002年第1批 |
| 55 | 桔红 | 橘及其栽培变种 | Citrus reticulata | 芸香科 | 外层果皮 | 2002年第1批 |
| 56 | 桔梗 | 桔梗 | Platycodon grandiflorus | 桔梗科 | 根 | 2002年第1批 |
| 57 | 益智仁 | 益智 | Alpinia oxyphylla | 姜科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 58 | 荷叶 | 莲 | Nelumbo nucifera | 睡莲科 | 叶 | 2002年第1批 |
| 59 | 莱菔子 | 萝卜 | Raphanus sativus | 十字花科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 60 | 莲子 | 莲 | Nelumbo nucifera | 睡莲科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 61 | 高良姜 | 高良姜 | Alpinia officinarum | 姜科 | 根茎 | 2002年第1批 |
| 62 | 淡竹叶 | 淡竹叶 | Lophatherum gracile | 禾本科 | 茎叶 | 2002年第1批 |
| 63 | 淡豆豉 | 大豆 | Glycine max | 豆科 | 成熟种子的发酵加工品 | 2002年第1批 |
| 64 | 菊花 | 菊 | Chrysanthemum morifolium | 菊科 | 头状花序 | 2002年第1批 |
| 65 | 菊苣 | 菊苣(毛菊苣) | Cichorium intybus | 菊科 | 地上部分或根 | 2002年第1批 |
| 66 | 黄芥子 | 芥 | Brassica juncea | 十字花科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 67 | 黄精 | 黄精(多花黄精、滇黄精) | Polygonatum sibiricum | 百合科 | 根茎 | 2002年第1批 |
| 68 | 紫苏 | 紫苏 | Perilla frutescens | 唇形科 | 叶(茎叶) | 2002年第1批 |
| 69 | 紫苏籽 | 紫苏 | Perilla frutescens | 唇形科 | 成熟果实 | 2002年第1批 |
| 70 | 葛根 | 野葛 | Pueraria lobata | 豆科 | 根 | 2002年第1批 |
| 71 | 黑芝麻 | 脂麻 | Sesamum indicum | 脂麻科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 72 | 黑胡椒 | 胡椒 | Piper nigrum | 胡椒科 | 近成熟果实 | 2002年第1批 |
| 73 | 槐米 | 槐 | Sophora japonica | 豆科 | 花蕾 | 2002年第1批 |
| 74 | 槐花 | 槐 | Sophora japonica | 豆科 | 花 | 2002年第1批 |
| 75 | 蒲公英 | 蒲公英等 | Taraxacum mongolicum | 菊科 | 全草 | 2002年第1批 |
| 76 | 蜂蜜 | 中华蜜蜂(意大利蜂) | Apis cerana | 蜜蜂科 | 酿制的蜜 | 2002年第1批 |
| 77 | 榧子 | 榧 | Torreya grandis | 红豆杉科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 78 | 酸枣仁 | 酸枣 | Ziziphus jujuba var. spinosa | 鼠李科 | 成熟种子 | 2002年第1批 |
| 79 | 鲜白茅根 | 白茅 | Imperata cylindrica | 禾本科 | 新鲜根茎 | 2002年第1批 |
| 80 | 鲜芦根 | 芦苇 | Phragmites communis | 禾本科 | 新鲜根茎 | 2002年第1批 |
| 81 | 蝮蛇 | 蝮蛇 | Agkistrodon halys | 蝮蛇科 | 除去内脏的全体 | 2002年第1批 |
| 82 | 橘皮 | 橘及其栽培变种 | Citrus reticulata | 芸香科 | 成熟果皮 | 2002年第1批 |
| 83 | 薄荷 | 薄荷 | Mentha haplocalyx | 唇形科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 84 | 薏苡仁 | 薏苡 | Coix lacryma-jobi | 禾本科 | 成熟种仁 | 2002年第1批 |
| 85 | 薤白 | 小根蒜(藠头) | Allium chinense | 百合科 | 鳞茎 | 2002年第1批 |
| 86 | 覆盆子 | 华东覆盆子 | Rubus chingii | 蔷薇科 | 果实 | 2002年第1批 |
| 87 | 藿香 | 广藿香(藿香) | Agastache rugosa | 唇形科 | 地上部分 | 2002年第1批 |
| 88 | 当归 | 当归 | Angelica sinensis | 伞形科 | 根 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品 |
| 89 | 山柰 | 山柰 | Kaempferia galanga | 姜科 | 根茎 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品 |
| 90 | 西红花 | 番红花 | Crocus sativus | 鸢尾科 | 柱头 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品,又称藏红花 |
| 91 | 草果 | 草果 | Amomum tsao-ko | 姜科 | 果实 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品 |
| 92 | 姜黄 | 姜黄 | Curcuma longa | 姜科 | 根茎 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品 |
| 93 | 荜茇 | 荜茇 | Piper longum | 胡椒科 | 果穗 | 2019年第2批,仅作香辛料和调味品 |
| 94 | 党参 | 党参(素花党参、川党参) | Codonopsis pilosula | 桔梗科 | 根 | 2023年第3批 |
| 95 | 肉苁蓉(荒漠) | 肉苁蓉 | Cistanche deserticola | 列当科 | 带鳞叶的肉质茎 | 2023年第3批 |
| 96 | 铁皮石斛 | 铁皮石斛 | Dendrobium officinale | 兰科 | 茎 | 2023年第3批 |
| 97 | 西洋参 | 西洋参 | Panax quinquefolium | 五加科 | 根 | 2023年第3批 |
| 98 | 黄芪 | 蒙古黄芪(膜荚黄芪) | Astragalus membranaceus | 豆科 | 根 | 2023年第3批 |
| 99 | 灵芝 | 赤芝(紫芝) | Ganoderma lucidum(G. sinense) | 多孔菌科 | 子实体 | 2023年第3批 |
| 100 | 山茱萸 | 山茱萸 | Cornus officinalis | 山茱萸科 | 成熟果肉 | 2023年第3批 |
| 101 | 天麻 | 天麻 | Gastrodia elata | 兰科 | 块茎 | 2023年第3批,过敏体质人群不宜食用 |
| 102 | 杜仲叶 | 杜仲 | Eucommia ulmoides | 杜仲科 | 叶 | 2023年第3批 |
| 103 | 地黄 | 地黄 | Rehmannia glutinosa | 玄参科 | 块根 | 2024年第4批 |
| 104 | 麦冬 | 麦冬 | Ophiopogon japonicus | 百合科 | 块根 | 2024年第4批 |
| 105 | 天冬 | 天冬 | Asparagus cochinchinensis | 百合科 | 块根 | 2024年第4批 |
| 106 | 化橘红 | 化州柚 | Citrus grandis 'Tomentosa' | 芸香科 | 外层果皮 | 2024年第4批 |
目录管理始于1987年原卫生部公布的《既是食品又是药品的品种名单》(首批33种),后经多次增补。现行名录的主体是2002年2月28日原卫生部《关于进一步规范保健食品原料管理的通知》(卫法监发〔2002〕51号)附件1《既是食品又是药品的物品名单》,共87种。2019年11月25日,国家卫生健康委、国家市场监管总局发布2019年第8号公告,新增当归、山柰、西红花、草果、姜黄、荜茇6种,明确仅作为香辛料和调味品使用。2023年11月9日,两部门发布2023年第9号公告,经安全性评估及试点生产经营,将党参、肉苁蓉(荒漠)、铁皮石斛、西洋参、黄芪、灵芝、山茱萸、天麻、杜仲叶9种纳入目录,并首次规定了铅、镉、砷、汞、二氧化硫等安全限量指标。2024年8月12日,两部门发布2024年第4号公告,再将地黄、麦冬、天冬、化橘红4种纳入目录。
2021年11月,国家卫生健康委还发布了《按照传统既是食品又是中药材的物质目录管理规定》(国卫食品发〔2021〕36号),明确了食药物质的定义、纳入条件(传统食用30年以上、列入《中国药典》、经安全性评估等)和动态增补机制。
上述物质作为食药物质,建议按照传统方式适量食用,即对原材料进行粉碎、切片、压榨、炒制、水煮、酒泡等。孕妇、哺乳期妇女及婴幼儿等特殊人群不推荐食用。上述物质作为保健食品原料使用时,应当按照保健食品有关规定管理;作为中药材使用时,应当按照中药材有关规定管理。2019年新增的当归等6种物质,仅可作为香辛料和调味品使用。
第1批:原卫生部《关于进一步规范保健食品原料管理的通知》(卫法监发〔2002〕51号);第2批:《关于当归等6种新增按照传统既是食品又是中药材的物质公告》(2019年第8号);第3批:《关于党参等9种新增按照传统既是食品又是中药材的物质公告》(2023年第9号);第4批:《关于地黄等4种按照传统既是食品又是中药材的物质的公告》(2024年第4号)。
以上公告均可在国家卫生健康委员会官网(www.nhc.gov.cn)"食品安全标准与监测评估司"栏目及国家市场监督管理总局官网(www.samr.gov.cn)查询原文。本文表格为整理稿,供学习参考,具体以官方公告原文为准,不构成任何食用或用药建议。